Waken over de Rechtstaat

Uitdagingen voor de EU

De problemen waar Europa zich voor gesteld ziet zijn complex. Om ze het hoofd te kunnen bieden is vertrouwen in de waarde van de Europese eenheid, samenwerking en solidariteitnodig. En wetgeving die het democratische fundament van die samenwerking – de rechtstaat – boven alles stelt. De combinatie van grote (mondiale) uitdagingen met het voortdurende gebrek aan vertrouwen in de politiek om deze problemen het hoofd te bieden zorgt er echter voor dat het draagvlak voor Europa afkalft. Niet alleen onder burgers, maar ook in nationale parlementen, onder ambtenaren en politici is het niet meer altijd vanzelfsprekend dat de fundamentele juridische principes van de rechtstaat en burgerrechten het ijkpunt zijn bij het vormgeven van Europa.

Het hoeft nauwelijks betoog dat de Commissie Meijers in deze omstandigheid duidelijke uitdagingen voor zichzelfziet. Het is haar missie “te waken over Europese wetgeving die recht doet aan de principes van rechtsstatelijkheid en voor allen die in Europa verblijven de fundamentele rechten van de mens garandeert”. Ze zet zich in om juristen, ambtenaren en politicite doordringen van de noodzaak te waken over de rechtsstatelijkheid van en mensenrechten binnen de Europese wetgeving. Ze signaleert het wanneer het hieraan schort en wijst de wetgevende en controlerende macht (in Brussel en op het niveau van de nationale staten) op de juridische tekortkomingen en risico’s daarvan. Andere kritische volgers van het democratische bestel, zoals journalisten en ngo’s op het gebied van fundamentele rechten, steunt ze door middel van haar wetenschappelijk onderbouwde juridische analyses.

EU-agentschappen en de rule of law situatie in de EU

Voor de komende jarenziet de Commissie Meijers met name risico’s bij de oprichting van nieuwe agentschappen (de uitvoeringsinstanties van Europees beleid, zoals het Europees Openbaar Ministerie en het in oprichting zijnde Europees Asielagentschap) alsook bij de aanpassingen in bevoegdheden of inrichting van bestaande agentschappen (zoals Eurojust). Aanleiding tot waakzaamheid zijn bijvoorbeeld de onduidelijkheden in controle op de uitoefening van bevoegdheden door deze agentschappen en de rechtspositie van de burger ten overstaan van deze instellingen. Daarnaast is het gebrek aan slagkracht van de EU in reactie op ontwikkelingen die de rechtstaat aantasten of dat dreigen te doen, bijvoorbeeld in Polen of Hongarije, de meest prangende kwestie van dit moment. Actueel zijn bijvoorbeeld de aanvallen op de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in Polen. Alhoewel de EU over verscheidene middelen beschikt om hiertegen op te treden, worden die beperkt ingezet. Waar ze worden ingezet, lijken ze weinig effectief. De geleidelijke afbraak van fundamentele verworvenheden die in sommige lidstaten te zien is, baart de Commissie Meijers grote zorgen.

Ons nieuw project: Waken over de Rechtsstaat binnen Europa

Het is van groot belang juist nu actief de vinger aan de pols van de Europese Unie te houden. Om deze redenen wilde Commissie Meijers de komende jaren projectmatig werken aan het systematisch agenderen en kritisch becommentariëren van deze twee onderwerpenen (rule of law en EU-agentschappen) ze continue onderde aandacht brengen bij parlementariërs, de EC en de Raad. Door extra aandacht te geven aan communicatie, het verspreiden en toelichten van haar juridisch-technische commentaren streeft ze naar een grotere impact op de besluitvorming in deze urgente dossiers. Vanuit de wens om zoveel mogelijk effect te bereiken met haar adviezen,bereidt de CM haar werkgebied binnen het project Waken over de rechtstaat ook uit naar de Duitse politiek.

De Commissie Meijers heeft daarom een nieuwe website voor dit project (euruleoflaw.eu) gemaakt. Op deze website vindt u:

  • over het team achter ons project Waken over de Rechtsstaat
  • een rule of law-dashboard dat een overzicht zal geven van alle rechtsstaatzaken bij het Hof van Justitie van de Europese Unie en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens [komt nog],
  • een blog die u op de hoogte houdt van al het nieuws over de rule of law en de EU-agentschappen