Jaarverslag 2014

  

     

Inleiding

     
 Theo de Roos, voorzitter van de commissie Meijers  

Dit jaarverslag biedt een overzicht van de activiteiten van de Commissie Meijers in 2014. Door wetenschappelijk te reageren op aanhangige Europese wetsvoorstellen over migratie, veiligheid en justitiële samenwerking, heeft de commissie geprobeerd de juridische kaders te schetsen en een bijdrage te leveren aan de rechtsstatelijke kwaliteit van die nieuwe regelgeving. Mensenrechten, toegang tot de rechter en democratische controle zijn daarbij onze toetsstenen.

Een belangrijke randvoorwaarde voor de discussie over nieuwe voorstellen is dat Europese besluitvorming openbaar is. Sinds jaar en dag vinden Brusselse onderhandelingen echter veelal plaats achter gesloten deuren. Hoofdstuk 1 van dit verslag bespreekt de activiteiten van de Commissie Meijers om deze gebrekkige transparantie te verbeteren.

Ondanks de nadelige informatiepositie heeft de Commissie in 2014 herhaaldelijk het Nederlandse parlement over Europese besluitvorming kunnen adviseren, dankzij de bronnenontsluiting van organisaties als statewatch. Het gaat hier bijvoorbeeld over de rechtspositie van alleenstaande minderjarige asielzoekers (hoofdstuk 2) en harmonisatie van de rechten van verdachten (hoofdstuk 4).

Naast het informeren van de 'outsiders' over de mogelijke gevolgen van nieuwe wetgeving, is een andere belangrijke taak van de Commissie het doen van concrete voorstellen om mensenrechten, democratische controle en toegang tot de rechter beter te regelen in voorliggende wetgevingsdossiers. De Commissie Meijers richt zich daarbij vooral op de twee wetgevende organen: het Europees Parlement en de Raad van Ministers van de Europese Unie. Hoofdstukken 3 en 5 bevatten voorbeelden op respectievelijk het gebied van reguliere migratie en gegevensbescherming.

Tot slot denkt de Commissie Meijers na over gaten in EU-wetgeving. Zo deed de Commissie voorstellen over wederzijdse erkenning in asielzaken en identificatie van staatlozen (hoofdstuk 4) en de prioriteiten op JBZ-gebied in brede zin voor de komende jaren (hoofdstuk 1).

Om steun voor de adviezen te generen onderhoudt de commissie contacten met een breed netwerk en leggen leden en de secretaris regelmatig werkbezoeken af. Zo ontving de commissie onder andere uitnodigingen van Eurocommissaris Malmström en de Eerste Kamer om van gedachte te wisselen over nieuwe voorstellen. Ook spraken vertegenwoordigers van de commissie op Europese conferenties en in het Europees Parlement.

In dit jaarverslag is geprobeerd om niet alleen de inspanningen van de Commissie Meijers op de verschillende onderwerpen inzichtelijk te maken, maar ook aan te geven welk (voorlopig) resultaat ze hebben gehad. Dit betreft voornamelijk het overnemen van amendementen, Kamervragen en parlementaire debatten. Aan het eind van het jaarverslag treft u een samenvatting van onze impact.

 Een persoonlijk woord van dank aan mijn voorganger, Kees Groenendijk, is op zijn plaats. Kees heeft een ontzettend belangrijke rol voor de Commissie Meijers gespeeld en is dit op ons verzoek nu als 'gewoon' lid blijven doen. Zijn onnavolgbaar brede kennis van zaken en jarenlange betrokkenheid maakten na zijn vertrek een grotere rol voor de vicevoorzitters en de subcommissiecoördinatoren noodzakelijk. Deze nieuwe werkwijze en verdeling van verantwoordelijkheden verliep meteen al goed en was een mooie kans om onszelf te vernieuwen. Met de werving van een aantal nieuwe leden blijft de commissie een bijzondere combinatie van ervaring en jong talent in uiteenlopende Europese rechtsgebieden en de rechtspraktijk. De vrijwillige en grote inzet van onze leden en de ondersteuning van onze organisaties maakt het mogelijk dat de Commissie Meijers wijze kan adviseren over mensenrechten en democratie in de Europese Unie. Ook aan hen spreek ik mijn dank en waardering uit.

 Europa heeft te kampen met grote gemeenschappelijke uitdagingen. Onder meer de bootvluchtelingencrisis en dreiging van terroristische aanslagen hebben geleid tot harde voorstellen die fundamentele rechten van individuen ernstig beperken. Dit heeft betrekking op verdachten in terrorismezaken, vluchtelingen en ook op burgers in het algemeen, zoals het geval is bij massale opslag van persoonsgegevens. Deze druk op de democratische rechtsstaat is al veel langer aan de hand en is in dat opzicht ook niet nieuw. De nieuwe ontwikkelingen onderstrepen juist het continue belang van onafhankelijke en kritische analyse. De Commissie Meijers blijft zich daarom de komende jaren richten op een goede afweging tussen veiligheid en mensenrechten, het openbaar debat over die afweging en rechterlijke controle. Onderwerpen waar ik mij als oud-advocaat, hoogleraar, rechter en nu als voorzitter van deze commissie graag voor blijf inzetten.

 

Theo de Roos

   

 

 


 

 

     Institutioneel recht
     

 

   Parlementaire controle op Brusselse onderhandelingen

 

   

 

 

Openbaarheid van besluitvorming is de belangrijkste voorwaarde om een publieke discussie te kunnen voeren over de mensenrechtelijke consequenties van nieuwe Europese wetgeving. De Commissie Meijers ageert al sinds zijn oprichting tegen de vaak ondoorzichtige onderhandelingen tussen lidstaten over hun samenwerking in migratiebeheersing en criminaliteitsbestrijding. Daarbij is een terugkerend thema toegang tot documenten van de Raad van Ministers van de Europese Unie, de JBZ-Raad. Deze raadsdocumenten, waarin onder meer verslagen van politieke en diplomatieke onderhandelingen en nieuwe compromissen staan, worden vaak geheim gehouden. Dit maakt het lastig te achterhalen wat er precies besproken wordt, wat de overwegingen zijn van lidstaten voor een bepaald standpunt en over welke opties worden nagedacht.

 

 

 

Meer controle door Eerste en Tweede Kamer

 

In 2013 besloot toenmalig Minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans na lang aandringen raadsdocumenten voortaan met de Eerste en Tweede Kamer te delen. Het bredere publiek, inclusief NGO’s krijgen echter geen toegang en Kamerleden mogen ook niet direct uit de stukken citeren. De Commissie Meijers vindt dat geheimhouding in strijd is met het EU-verdrag en andere regelingen en bovendien democratische normen schendt: de burger kan niet zelf controleren wat er over hem besloten wordt, zonder dat daar een geldige reden, zoals bijvoorbeeld staatsveiligheid, voor is.

Het Europees Hof van Justitie in Luxemburg oordeelde in 2013 al dat de Raad zijn onderhandelingsdocumenten gewoon openbaar moet maken. De Raad dreigde daarop veel minder informatie in die documenten op te nemen, zoals het weglaten van de namen de lidstaten voor elk standpunt. Aangezien de Raadsvergaderingen niet openbaar zijn, zou dat desastreus zijn voor de democratische controle.

 

 

 

Activiteiten Commissie Meijers

 

In het voorjaar van 2014 heeft de Commissie Meijers een gesprek met de Directeur-Generaal Europese Samenwerking en onderstreept de noodzaak tot nieuwe afspraken over openbaarmaking van documenten. Hoewel de D-G zegt dat Buitenlandse Zaken meer openheid belangrijk vindt, geeft hij aan dat dit standpunt binnen Europa alleen door Zweden gedeeld wordt. De volgende dag stuurt Minister Timmermans een brief naar de Kamer waarin hij eveneens zegt weinig ruimte te zien voor verbetering. Over het censureren van de individuele posities van lidstaten schrijft Timmermans zelfs dat de Europese rechter ambigue is over de toelaatbaarheid daarvan en dat de Raad daarom overweegt documenten voortaan gecensureerd van individuele posities openbaar te maken. De Commissie Meijers schrijft daarop zelf een brief aan de Kamer waarin het op passages uit rechtspraak wijst waaruit blijkt dat individuele posities openbaar moeten worden gemaakt. Ook doet de commissie een aantal aanbevelingen die de posities van het Nederlandse parlement verder versterken.

 

   

Politieke posities soms openbaar

 

Tweede Kamer vraagt Minister Timmermans om op de standpunten van de Commissie Meijers te reageren. In zijn reactie onderschrijft de Minister de commissie grotendeels, maar blijft er bij dat in Europa geen draagvlak is voor veel verandering. Uiteindelijk zijn de lidstaten op een compromis uitgekomen waarbij namen openbaar worden indien dat passend wordt geacht. Een procedure om die gepastheid te bepalen moet worden uitgewerkt en zal na een jaar worden geëvalueerd. In de praktijk is er uiteindelijk weinig gebeurd met de Hofuitspraak: de documenten bevatten nog steeds evenveel diplomatieke informatie als voorheen en worden niet openbaar gemaakt. De Commissie Meijers onderzoekt nu wat de mogelijkheden tot nietigverklaring van de afspraken van de Raad zijn.

   

 

   

Meerjarige agenda voor Justitie, Binnenlandse Zaken en Migratie

   

 

 

 

De Europese samenwerking op het gebied van justitie, binnenlandse zaken en migratie vindt plaats binnen de kaders van door de Europese Raad vastgestelde meerjarige programma’s. Begin 2014 presenteerde de Europese Commissie haar prioriteiten en in juni nam de Europese Raad de strategische richtsnoeren aan voor de periode tot 2020. De Europese Raad legt de nadruk op implementatie en verbeterde uitvoering van bestaande regelgeving. Nieuwe wetgeving wordt zoveel mogelijk ontmoedigd. Slechts aan enkele lopende wetgevingsdossiers wordt prioriteit gegeven en grote vraagstukken als de migratiecrisis en verdere harmonisatie van het strafrecht worden vermeden.

 

 

 

Gesprek Eurocommissaris Malmström

 

In het najaar van 2013 heeft de Commissie Meijers over de mensenrechtelijke en democratische prioriteiten voor de verschillende JBZ-terreinen voor de komende jaren geadviseerd. De Commissie heeft in 2014 deelgenomen aan conferenties georganiseerd door de Europese Commissie om gedachtevorming te stimuleren. In april 2014 lichtte de Commissie dit advies toe aan Eurocommissaris Cecilia Malmström van Binnenlandse Zaken en migratie. De Commissie lichtte een aantal van haar prioriteiten uit en gaf een aantal concrete adviezen over maatregelen die geen wetgeving vereisen. Mevrouw Malmström gaf aan de mogelijkheden hiertoe te gaan onderzoeken.

 

   

Beperkte agenda Europese Raad

   

Een groot aantal organisaties en instituties heeft geprobeerd invloed uit te oefenen op het nieuwe meerjarenprogramma. De Europese Commissie heeft veel input meegenomen en daarbij ook oog gehad voor de mensenrechtelijke en democratische aspecten. Uiteindelijk heeft de Europese Raad een geheel eigen koers gevaren en een hoofdzakelijk op veiligheid en migratiecontrole gericht programma opgesteld. Deze richtsnoeren zijn ook maar beperkt in omvang. Bij het aantreden van de nieuwe Europese Commissie formuleerde Jean-Claude Juncker echter weer eigen ambities die nader gestalte dienen te krijgen in nieuwe werkprogramma's. De focus ligt hierbij vooralsnog opnieuw vooral op veiligheid en migratie. Andere justitieonderwerpen als strafrecht en gegevensbescherming krijgen hierbij minder aandacht.

 

   

 

 

Rechtstatelijkheid van de lidstaten

   

 

Politieke dialoog  

Over een aantal Europese landen zijn de laatste jaren berichten verschenen over ondermijning van de rechtsstaat door de overheid. Het gaat hier onder meer om de persvrijheid in Hongarije, de chaotische asielprocedures in Griekenland, corruptie in Bulgarije en Roemenië en ook lange civiele procedures in Italië. Hoewel de Europese Commissie in een aantal gevallen procedures kan beginnen tegen deze landen, wordt van deze mogelijkheid zelden gebruik gemaakt: omdat dit als een zeer zwaar middel wordt gezien. Hierom stelden Nederland, Duitsland, Denemarken en Finland in 2013 voor om een vaste rechtsstatelijkheidsdialoog binnen de Raad Algemene Zaken in te voeren als alternatief voor een juridische procedure. Ondanks grote weerstand onder veel landen, waaronder het Verenigd Koninkrijk, kreeg de Europese Commissie toch opdracht om voorstellen daartoe te ontwikkelen.

In maart 2014 stelde EC-Vicepresident Vivian Reding inderdaad de introductie van een dialoogprocedure voor, maar legde het primaat bij haar eigen commissie. Dit tot ergernis van de lidstaten die met het oorspronkelijke voorstel zijn gekomen om meer aan rechtsstatelijkheid te doen: zij vonden dat het primaat bij de Raad zou moeten liggen.

   

 

Activiteiten Commissie Meijers  

In een reactie stelt de Commissie Meijers dat een procedure waarbij de Europese Commissie de leiding krijgt moet bestaan naast een politiek dialoog binnen de Raad. Omdat in het laatste geval dan wel het gevaar bestaat dat de slager zijn eigen vlees keurt en pijnlijke onderwerpen worden vermeden, stelt de commissie voor om de voorbereiding van dit dialoog bij onafhankelijke instanties neer te leggen zoals de Europese Commissie of het Europees Agentschap voor Grondrechten (FRA). Ook benadrukt de Commissie de rol van journalisten, activisten, oppositiepartijen en NGO's in discussies over rechtsstatelijkheid en de steun die de EU hen zou kunnen geven.

   

 

Resultaat  

Een eerste dialoog, zij het door de Raad of Commissie, heeft nog altijd niet plaatsgevonden. Het lijkt er op dat in de tweede helft van 2015 het Luxemburgs voorzitterschap dit zal doen. Er wordt op dit moment nagedacht over de verdere vormgeving hiervan. De Europese Commissie heeft niet gereageerd op de aanbevelingen van de Commissie Meijers en de Commissie-Juncker heeft geen nieuwe mededelingen gedaan over de implementatie van de voorstellen.

   

 


 

 

   

 

Asielrecht

 

   

In tegenstelling tot voorgaande jaren waren de nieuwe Brusselse voorstellen op het gebied van asiel en ook grensbewaking in 2014 vooral beleidsmatig van aard en bevatten weinig concrete nieuwe wetgeving. Deze nieuwe maatregelen richten zich vooral op de hoge aantallen doden onder migranten op zee en betere beheersing van grote migratiestromen door operationele samenwerking in grensbewaking. Met het aantreden van de Commissie Juncker zullen er naar verwachting in 2015 weer nieuwe wetsvoorstellen gedaan worden, hoewel niet in dezelfde mate als in de jaren hiervoor tijdens de ontwikkeling van het Gemeenschappelijk Europees Asielstelsel (GEAS).

 

   

Alleenstaande Minderjarige vreemdelingen in de asielprocedure

 

Implementatie hofuitspraak   Op het vlak van wetgeving heeft de Europese Commissie in 2014 één voorstel gedaan. Dit betreft een aanpassing van de rechtspositie van alleenstaande minderjarige vreemdelingen (AMVs) die in meerdere lidstaten asiel aanvragen. Op dit moment worden AMVs, gelijk volwassen asielzoekers en gezinnen, naar het land van binnenkomst gestuurd om daar een (herhaalde) asielprocedure te doorlopen en eventueel vanuit daar uitgezet te worden. Naar aanleiding van een uitspraak van het Hof van Justitie van de EU, wil de EC dat kinderen voortaan de asielprocedure doorlopen in het land waar zij op dat moment verblijven, tenzij het belang van het kind zich daar tegen verzet.
   

 

Lidstaten zoeken grenzen op

 

De Commissie Meijers kan zich vinden in het voorstel van de Europese Commissie en heeft een aantal aanbevelingen gedaan die de rechtspositie van AMVs nader verbeteren, zoals het recht om tegen een beslissing van een lidstaat om zich het asielverzoek aan te trekken beroep in te stellen.Het voorstel stuit echter op veel weerstand binnen de Raad en ook bij het Nederlandse kabinet. Uit een raadsdocument blijkt dat de lidstaten kinderen die al eens eerder een inhoudelijke en finale beoordeling van hun asielverzoek hebben gekregen, met een versnelde overdrachtsprocedure wel zullen worden teruggestuurd naar het land van binnenkomst.

   

 

Kamervragen na brief Commissie Meijers  

Naar aanleiding van een brief van de Commissie over de koers die de Raad vaart, heeft de Tweede Kamer mondelinge vragen gesteld aan de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie. Een motie waarin de staatssecretaris werd opgeroepen zich aan het oorspronkelijke voorstel van de EC te houden, werd niet in stemming gebracht, nadat de staatssecretaris een toezegging deed de Kamer hierover nader te zullen informeren.

   

 

   

Een completer gemeenschappelijk Europees asielstelsel

 

 

 

Wederzijdse erkenning vluchtelingschap

  De Commissie Meijers heeft twee voorstellen gedaan voor nieuwe wetgeving ter vervolmaking van het GEAS. Het eerste betreft de omzetting in wetgeving van een uitspraak van het EHRM over de wederzijdse erkenning van asielstatussen. Deze zaak betrof de uitzetting van een door Duitsland erkende vluchtelingen vanuit Bulgarije naar Rusland. De vluchteling mocht in Bulgarije geen beroep doen op zijn status, toen de Bulgaren erachter kwamen dat Rusland om zijn aanhouding heeft verzocht. Het EHRM tikte Bulgarije uiteindelijk op de vingers en verbood de voorgenomen uitlevering. Volgens de Commissie Meijers is met deze zaak een gat in het GEAS blootgelegd dat om wetgeving vraagt.  
   

 

Voorstel Commissie Meijers
  In een brief gericht aan Eurocommissaris Cecilia Malmström doet de Commissie daartoe een voorstel. In een uitgebreide reactie schrijft Malmström echter dat zij dit weliswaar juridisch wenselijk, maar politiek niet haalbaar acht. Volgens haar zal het huidige GEAS eerst haar beloop moeten hebben om wederzijds vertrouwen te verbeteren, alvorens er verder gegaan kan worden met wederzijdse erkenning in asielzaken.De brief van de Commissie Meijers is gepubliceerd in het vaktijdschrift Asiel en Migrantenrecht. De Commissie Meijers is ook uitgenodigd om dit standpunt toe te lichten op een internationale conferentie.
   

 

Europese regeling voor staatlozen
  Het andere voorstel tot wetgeving dat de Commissie Meijers in 2014 heeft gedaan betreft de positie van staatloze personen. In een notitie werkt de commissie de contouren van de mogelijkheden voor een Europese regeling uit. Met name zou deze een procedure voor vaststelling van staatloosheid en een catalogus van rechten, inclusief een verblijfsrecht moeten behelzen. Een dergelijke regeling, zou op dezelfde rechtsgrondslag als het GEAS gebaseerd kunnen worden, is in overeenstemming met de strategische richtsnoeren van de Europese Raad tot 2020. Het voorstel verbetert niet alleen de rechtspositie van een grote groep kwetsbare individuen, maar gaat ook secundaire irreguliere migratie tegen. Een belangrijk onderdeel van de notitie is de rechtsbasis: de Europese Commissie achtte zich tot nu toe onbevoegd om de rechtspositie van staatlozen te reguleren. De Commissie Meijers geeft argumenten waarom de EU die bevoegdheid wel heeft.
   

 

Resultaat   Dit voorstel is nader onder de aandacht gebracht tijdens een evenement van het European Network on Statelessness bij het Europees Parlement in Brussel. In 2015 kreeg de Commissie Meijers signalen dat de Europese Commissie iets welwillender is geworden jegens Europese maatregelen na het verschijnen van de Commissie Meijers notitie.
   

 


 

 

   

Strafrecht

 

   

Voor Europees strafrecht stond 2014 in het teken van procedurele aspecten: de verdere harmonisatie van rechten van verdachten in strafzaken, de oprichting van een Europees Openbaar Ministerie en iets lager op de politieke agenda, hervorming van het Europees Aanhoudingsbevel en andere instrumenten van wederzijdse erkenning. Naast het produceren van adviezen over deze drie onderwerpen, heeft de Commissie Meijers tijdens haar heidag gereflecteerd op de wisselwerking tussen Europees vreemdelingenrecht en strafrecht.

   

 

   

Harmonisatie rechten verdachten in strafzaken

     
Routekaart procedurele rechten
 

Eind 2013 zette de Europese Commissie met drie richtlijnvoorstellen nieuwe stappen op de zogenaamde routekaart voor procedurele rechten. Deze routekaart bevat door de lidstaten zelf gegeven aanwijzingen voor de harmonisatie van rechten van verdachten binnen de EU. Deze nieuwe wetgeving moet het wederzijds vertrouwen, dat ten grondslag ligt aan wederzijdse erkenning in strafzaken, tussen lidstaten bevorderen. Eerder harmoniseerde de EU al het recht op vertaling en een tolk, het recht op informatie over de verdenking, het recht om te communiceren vanuit detentie en, voor Nederland het meest controversieel, het recht op toegang tot een advocaat. Ditmaal zijn de harmonisatie van het recht op voorlopige rechtsbijstand, de rechten van minderjarige verdachten, de onschuldpresumptie en het recht om bij het proces aanwezig te zijn aan de beurt. Daarnaast stelde de EC aanbevelingen voor over de rechten van kwetsbare verdachten en het recht op (definitieve) rechtsbijstand.

   

 

Activiteiten Commissie Meijers
 

De Commissie Meijers is over het algemeen positief over de nieuwe voorstellen, maar denkt dat het beter was geweest om de voorstellen rond kwetsbare verdachten en rechtsbijstand niet als aanbevelingen, maar net als de overige onderwerpen als dwingende regelgeving in te voeren. De Commissie Meijers vindt ook dat er werk gemaakt moet worden van regels omtrent de toepassing van voorlopige hechtenis. Met vele mensenrechtenorganisaties en advocatenordes is de commissie van mening dat voorlopige hechtenis in de meeste Europese landen te snel wordt toegepast. In een commentaar van begin 2014 gaat de Commissie Meijers in op de verschillende voorstellen en doet een serie aanbevelingen met betrekking tot onder meer duidelijkere formuleringen en definities om een restrictieve uitleg aan de kant van de lidstaten te voorkomen.

   

 

Kamervragen rechten minderjarigen  

In mei 2014 bereikten de lidstaten overeenstemming over de regels omtrent minderjarigen die betrokken raken in strafzaken, hetzij als verdachte of als getuige. In haar commentaar van later dat jaar constateert de Commissie Meijers dat de Raad de aansluiting zoekt op criteria uit bestaande strafrechtwetgeving. De commissie waarschuwt dat dit ten koste kan gaan van de bijzondere kwetsbaarheid van kinderen. De commissie beveelt daarom het Europees Parlement aan om een aantal door de Raad voorgestelde beperkingen niet op te nemen. Verder heeft de commissie kritiek op de voorwaarden en omstandigheden waarin kinderen van hun vrijheid beroofd mogen worden.

   

 

Kamervragen rechten minderjarigen  

Het Europees Parlement neemt in het voorjaar van 2015 een rapport aan waarin het een aantal aanbevelingen van de Commissie Meijers overneemt. De Raad is tot nu toe niet van gedachte veranderd en handhaaft een sterke afgezwakte versie van de ontwerprichtlijn. Op dit moment zijn er informele onderhandelingen achter gesloten deuren gaande. Het is onduidelijk welke kant deze gesprekken op gaan.

   

 

Vermoeden van (on)schuld
 

De behandeling van de ontwerprichtlijn vermoeden van onschuld was controversieel in 2014. De Commissie Meijers ontdekte dat Nederland op ambtelijke niveau voorstelt om het lidstaten toe te staan in lichte strafzaken individuen een sanctie op te leggen op basis van een onweerlegbaar vermoeden van schuld. Naar het oordeel van de commissie is het Nederlandse voorstel een ongeoorloofde uitzondering op het beginsel dat op het Openbaar Ministerie de bewijslast rust en niet op de verdachte. Hoewel in kleine (verkeers)zaken dit misschien nog wel eens mag worden omgedraaid omdat het vermoeden wel erg sterk kan zijn, moet het voor de verdachte mogelijk zijn zich hier tegen te verdedigen. De Commissie Meijers besluit de Eerste en Tweede Kamer met een brief tussentijds te informeren over deze ontwikkelingen.

   

 

Resultaat  

Tijdens een debat in de Tweede Kamercommissie veiligheid en justitie wordt Minister Opstelten door meerdere fracties bevraagd over de koers die Nederland vaart. De Minister ontkent in eerste instantie de lezing van de Commissie Meijers, zegt dan dat de brief van de Commissie voorbarig is en tenslotte dat het alweer achterhaald is. De Kamer vraagt de Minister daarom in een aparte brief nog eens uitleg te geven. In een uitgebreide brief legt de Minister uit waarom de Commissie Meijers het volgens hem niet bij het rechte eind heeft gehad. Uit nieuwe documenten die vlak daarna in het bezit van de Commissie Meijers komen, blijkt dat de bepalingen over omkering van de bewijslast weer voldoen aan de minimumnormen van het Europees Hof.

   

 

   

Europees OM en Europees Aanhoudingsbevel

   

 

Europees Openbaar Ministerie
 

In 2014 is de Commissie Meijers aandacht blijven vragen voor adequate rechtsbescherming bij de instelling van het Europees Openbaar Ministerie (EPPO), naar verwachting in 2016. Rechtsbescherming is tot nu toe een impopulair thema bij de onderhandelingen. De lidstaten concentreren zich vooral op de structuur en bevoegdheden van het EPPO. Gevaar is dat de complexe vragen over de waarborging van rechten van verdachten en getuigen in een transnationale opsporingscontext onder tijdsdruk onvoldoende doordacht beantwoord zullen worden. De Tweede en Eerste Kamer hebben tijdens verschillende overleggen aandacht gevraagd voor de standpunten van de Commissie Meijers. De Minister van Veiligheid en Justitie heeft tot nu toe aangegeven daar niet inhoudelijk op in te willen gaan om de Nederlandse onderhandelingspositie niet te verzwakken.

   

 

Kamervragen Europees aanhoudingsbevel  

Een van de bekendste Europese strafrechtelijke instrumenten, het Europees Aanhoudingsbevel (EAB) werd in 2014 kritisch geëvalueerd door het Europees Parlement. Hoewel toenmalig Eurocommissaris Viviane Reding aangaf op dit moment geen hervormingen te willen doorvoeren, zijn er in de praktijk problemen in de rechtsbescherming. Om verdere evaluatie mogelijk te maken, dienen lidstaten gegevens over de gebruikmaking van het EAB aan de Europese Commissie te verstrekken. Uit interne documenten van de commissie blijkt dat Nederland deze gegevens niet heeft aangeleverd. Nadat de Commissie Meijers hierover de Kamer heeft geïnformeerd, zegt de Minister van Veiligheid en Justitie toe om dit alsnog te doen.

   

 

   

In een brief van de Commissie Meijers aan het Europees Parlement over de mensenrechtelijke aspecten van lopende wetgevingsdossiers, wordt de noodzaak tot hervormingen ook onder de aandacht gebracht.

     
   

 


 

   

Vreemdelingenrecht

     
   

De subcommissie vreemdelingenrecht richt zich op de verwezenlijking van het vrij verkeer van personen binnen de EU en Europese wetgeving die reguliere niet asiel-gerelateerde migratie van niet EU-burgers, zogenaamde derde-landers, naar de EU regelt. In 2013 besteedde de subcommissie aandacht aan de samenvoeging van de studenten- en onderzoekersrichtlijnen en de nieuwe visumcode. Daarnaast zetten de leden zich in voor bescherming van Antilliaanse Nederlanders tegen discriminerende wetgeving.

     
   

Rechtsbescherming visumcode

   

 

Moeilijke toegang rechter na weigering visum  

De Europese regelgeving omtrent de verstrekking van visa voor kort verblijf bevatten een grote lacune in de rechtsbescherming: als lidstaten namens elkaar beslissingen nemen op visumaanvragen namens elkaar, moet de aanvragen bezwaar en beroep aantekenen bij de lidstaat van beslissing en niet van bestemming. In de praktijk is een aanvrager voor het voeren van juridische procedures vaak afhankelijk van contacten, zoals bedrijven of familieleden, in het land waar hij heen wil. Door hem te dwingen te procederen in een ander land, waar hij geen contacten heeft, wordt het de aanvrager bijzonder moeilijk gemaakt gebruik te maken van Europese visumwetgeving.

   

 

Gesprek Min BZ en Eurocommissaris Malmström en kamervragen
 

Tijdens de open consultatieronde van de Europese Commissie in 2013 en gesprekken met de Eurocommissaris voor Binnenlandse Zaken en op het Ministerie van Buitenlandse Zaken in 2014 heeft de Commissie Meijers aandacht gevraagd voor dit probleem. Hoewel Commissaris Malmström welwillend was, is dit niet opgenomen in haar voorstel van enkele weken later om de visumcode te herzien. De Commissie Meijers reageert daarop met een uitgebreid advies voor het Europees Parlement en de JBZ-Raad. Ter voorbereiding van een Europese justitietop schrijft de Commissie Meijers opnieuw een brief, ditmaal aan de Eerste en Tweede Kamer. Verschillende fracties stellen vragen hierover, maar toenmalig Staatssecretaris Teeven wijst de bezwaren opnieuw van de hand.

Voorlopig hebben de inspanningen van de Commissie Meijers geen concrete vooruitgang opgeleverd. Het Europees Parlement heeft nog positie ingenomen in dit dossier. De Commissie Meijers richt zich in 2015 op deze instantie en onderzoekt eveneens de mogelijkheid van prejudiciële vragen.

   

 

   

Studenten en onderzoekers

   

 

   

In maart 2013 kwam de Europese Commissie met voorstellen om de huidige studenten- en onderzoekersrichtlijn samen te voegen en te herzien. De belangrijkste speerpunten uit het voorstel zijn versterking van procedurele waarborgen, waaronder een beslistermijn op visumaanvragen van maximaal 60 dagen, vereenvoudigde intra-EU-mobiliteit, verbeterde toegang tot de Europese arbeidsmarkt onder meer door middel van een zoekjaar en uitbreiding van de richtlijn naar au pairs, stagiairs en een aantal andere groepen die nu niet onder EU-recht vallen.

   

 

Activiteiten Commissie Meijers
 

In 2013 sprak de Commissie Meijers met het Europees Parlement en bracht het advies uit aan de Raad en het EP over een in te nemen standpunt. Nadat beide organen in 2014 hun positie bepaald hadden, heeft de Commissie Meijers opnieuw een commentaar geschreven. De Commissie adviseert daarin onder meer om het bereik van de nieuwe richtlijn ook voor stagiairs, au pairs en vrijwilligers te laten gelden, om weigeringsgronden facultatief in plaats van dwingend te formuleren en de rechtspositie van families van studenten en onderzoekers gelijk te trekken.Het Europees Parlement neigt sterk naar dezelfde opvattingen, maar de Raad heeft een diametraal tegenovergestelde positie ingenomen.

Vastgelopen onderhandelingen  

In het najaar is geprobeerd de onderhandelingen te starten, maar die liepen al snel stuk op de vooralsnog onoverbrugbare verschillen. Het is op dit moment onduidelijk wanneer er weer schot in dit dossier komt.

     
     

 


 

 

   

Privacy en Non-discriminatie

     
   

De gecombineerde subcommissie privacy en non-discriminatie houdt zich specifiek bezig met privacyschendende en discriminerende aspecten van wetgeving op het gebied van asiel, migratie en strafrecht. Zo intervenieerde het op succesvolle wijze tegen een wetsvoorstel om de rechtspositie van Antilliaanse Nederlanders op basis van hun etnische afkomst ten nadele wijzigen: deze Nederlanders zouden voortaan kunnen worden 'uitgezet' naar de Antillen als zij een strafbaar feit begaan. Daarnaast vroeg de subcommissie in Europees verband aandacht op het recht om niet op basis van 'data-profiling' onderworpen te worden aan een beslissing met enig rechtsgevolg.

     
   

Wetsvoorstel regulering verblijf Antiliaanse Nederlanders

     
"Uitzetten" van criminele Antilliaanse Nederlanders
 

In het Regeerakkoord van het tweede kabinet Rutte is overeengekomen om overlastgevende Antilliaanse jongeren aan te pakken door hun verblijfsrecht in het Europese deel van Nederland te reguleren. Om uitvoering te geven aan dit voorstel diende het VVD-kamerlid André Bosman in 2013 het wetsvoorstel regulering van de vestiging van Nederlanders van Aruba, Curaçao en Sint Maarten in Nederland. Nederlanders die afkomstig zijn van die eilanden en wiens familie dat ook is moeten voortaan aan een economische eisen voldoen om zich in Nederland te vestigen en zouden anders worden uitgesloten van de sociale voorzieningen en zelfs mogen worden uitgezet naar de Antillen. 'Europese' Nederlanders afkomstig van de Antillen vallen deze behandeling niet ten deel.

     
Rassendiscriminatie volgens Raad van State en Commissie Meijers
 

In een advies schrijft de Raad van State dat dit voorstel Nederlanders onderscheidt naar hun nationale herkomst of afstamming. In het Internationaal Verdrag ter Uitbanning van Rassendiscriminatie (IVUR) wordt een onderscheid naar herkomst gelijkgesteld aan onderscheid naar ras. Hierop wijzigde de heer Bosman zijn wetsvoorstel, maar de discriminerende aspecten bleven gehandhaafd, zonder dat de Raad van State opnieuw werd geraadpleegd.

De Commissie Meijers besloot daarom in de week voor de plenaire behandeling een brief te sturen aan de Tweede Kamer om nogmaals uiteen te zetten welke internationaalrechtelijke bezwaren er tegen deze wet bestaan. Het College voor de Rechten van de Mens sluit zich bij deze actie aan met een eigen brief.

   

 

Aandacht landelijke media
 

Het advies wordt opgepikt door landelijke media, zo wijdt het NRC Handelsblad een hoofdredactioneel commentaar aan het onderwerp. Bosman nodigt de Commissie Meijers en het College voor de Rechten van de Mens uit voor een toelichtend gesprek.

   

 

     
Voorstel niet meer in stemming  

Tijdens het plenaire Kamerdebat enkele dagen later wordt door haast alle fracties uitgebreid citeert uit het advies van de Commissie Meijers. Hoewel de coalitiepartijen zich voor het debat aan het regeerakkoord leken te houden, verklaart de PvdA zichzelf uiteindelijk tegenstander vanwege de door de Commissie Meijers naar voren gebrachte bezwaren. Hierdoor verdwijnt er een meerderheid in de Kamer voor het voorstel. Bosman besluit daarop een nota van wijziging aan te kondigen en vraagt opnieuw advies aan de Raad van State. Dit advies is ook negatief over de nieuwe door Bosman voorgestelde criteria. Op dit moment is de status van het voorstel onduidelijk en is verdere behandeling al sinds lange tijd niet meer op de Kameragenda geweest.

   

 

   

 

Data-profiling

 

   

 

 Onderscheid op basis van 'big-data'
 

In een brief van de Commissie Meijers aan het Europees Parlement wordt aandacht besteed aan waarborgen tegen data-profiling. Het oorspronkelijke voorstel voor een algemene Europese gegevensbeschermingsverordening bevat een verbod op het nemen van beslissingen met rechtsgevolgen voor de betrokken persoon op basis van algemene kenmerken ('data-profiling'). Dit betreft niet alleen extra politiecontroles vanwege iemands etniciteit of nationaliteit, maar ook bijvoorbeeld het weigeren van financiële diensten op basis van de postcode van het woonadres van de betrokkene. Tijdens de onderhandelingen leek het erop dat er een afgezwakte variant van dit recht in de verordening komt. Enkele maanden later bleek deze bepaling weer in zijn oorspronkelijke vorm hersteld.

   

 

   

 

 


 

 

    Samenvatting impact
     

Versterking democratische controle

 

Op een aantal dossiers heeft de Commissie Meijers in 2014 concrete resultaten behaald. Het gaat hier om drie type activiteiten: het versterken van democratische controle vanuit het nationale parlement, het verbeteren van de rechtsstatelijke kwaliteit van nieuwe wetgeving en het plaatsen van problemen op de Europese wetgevingsagenda. 

 

Rechtsstatelijke kwaliteit van nieuwe wet-gevingsvoorstellen  

Goede voorbeelden zijn de door Commissie Meijers aangezwengelde parlementaire mondelingen debatten over de harmonisatie van de rechten van verdachten in strafzaken en de rechtspositie van alleenstaande minderjarige vreemdelingen. Daarnaast hebben de Eerste en Tweede Kamer een tiental keren schriftelijke vragen gesteld naar aanleiding van adviezen van de Commissie Meijers. Dit betrof onder meer rechtsbescherming in de visumcode, het Europees aanhoudingsbevel, procedurele rechten, het Europees Openbaar Ministerie en transparantie in Brusselse besluitvorming.  Verder werd de Commissie Meijers uitgenodigd voor een rondetafelgesprek met de Eerste Kamer en heeft het veelvuldig contact gehad met commissies en fracties over verschillende dossiers. Hoewel dit niet altijd tot de gewenste wijziging leidde in de Europese besluitvorming, stimuleerde de Commissie Meijers het openbaar debat en de controle op de Europese besluitvorming door het Nederlandse parlement.

Op nationaal niveau was de interventie tegen de 'Bosman-wet' een belangrijke actie in het bevorderen van bescherming van fundamentele rechten door de Commissie Meijers. De commissie wist discriminatie van Nederlanders op basis van hun etnische afkomst te voorkomen door een kritische analyse naar fracties te sturen. Het Europees Parlement heeft net als voorgaande jaren een aantal voorstellen van de commissie overgenomen als amendementen of gebruikt als argument tijdens onderhandelingen met de andere wetgevende organen van de EU. De juridische expertise van de commissie levert zo een bijdrage aan de rechtsstatelijkheid van EU-wetgeving. 

 

Mensenrechtelijke hiaten in bestaande wetgeving    De Commissie Meijers vroeg in 2014 ook aandacht voor de rechtspositie van staatlozen en wederzijdse erkenning in asielzaken. Volgens de commissie is regulering door de EU nodig op beide punten. Daarnaast heeft de commissie een aantal voorstellen gedaan in het kader van het nieuwe meerjarenprogramma op het gebied van migratie, justitie en veiligheid. De commissie heeft hierover gesproken met verschillende politieke actoren. In het complexe krachtenveld is het lastig de effecten van deze inspanningen te bepalen, maar bijvoorbeeld op het terrein van staatlozen lijkt het onderzoek van de Commissie Meijers zijn invloed te hebben gehad. 
     
 Media-aandacht   Tot slot hebben verschillende media en NGO's aandacht besteed aan commentaren van de Commissie Meijers. Dit betrof onder meer een hoofdredactioneel commentaar in het NRC Handelsblad en de voorpagina's van de belangrijkste nieuwssites. 
     
    In totaal hebben 14 van de 16 in 2014 door de Commissie Meijers geschreven commentaren geleid tot een inhoudelijke reactie van een instantie of een discussie tussen verschillende wetgevende instanties geleid.
     
   

 


 

 

    Leden in 2014
     
   

Voorzitter

Prof. mr. C.A. Groenendijk (tot 1 september)

Prof. mr. Th.A. de Roos (per 1 september)

Vicevoorzitters

A. Kruyt

Mr. dr. M. den Heijer

Leden

Prof. mr. H. Battjes

Prof. mr. P. Boeles

Mw. mr. dr. E.R. Brouwer

Mw. prof. dr. D. Curtin (tot 1 juni)

Mw. mr. dr. E. Franssen (per 1 september)

Mw. mr. dr. K.A.E. Franssen

Prof. mr. R. Fernhout

Mr. dr. W. Geelhoed (per 1 juni)

Prof. mr. C.A. Groenendijk (per 1 september)

Prof. mr. P.J.A. de Hert

Mr. R van der Hoeven

Mr. D. Houtzager

Mr. H. Jahae

Mr. dr. M.J.J.P. Luchtman

Mw. dr. L. Marin

Prof. mr. P.A. Nollkaemper

Mw. mr. dr. L.A. van Noorloos

Mw. mr. dr. J.W. Ouwerkerk

Mr. T.J.P. van Os van den Abeelen

Mw. mr. N. Pinto

Mw. mr. dr. A.M. Reneman

Dr. J.J. Rijpma

Prof. mr. P.R. Rodrigues

Mw. mr. dr. M.I. Veldt-Foglia

Prof. mr. G. Vermeulen.

Mr. M. Vermeulen

Mr. F. Wassenaar

Mw. mr. M. Wijnkoop

Mw. mr. K. Zwaan

 

Secretaris

Mr. L.P. Middelkoop MSc

   

 


 

 

   

Overzicht adviezen 2014

     
   

 

CM1401 Voorstel van André Bosman regulering verblijf Antilliaanse Nederlanders

 

CM1402 Note on the Package of Fair Trial Rights

 

CM1403 Note to the Dutch Parliament regarding regulation of settlement of Antillean Dutch Nationals

 

CM1404 Reactie op kabinetsappreciatie Hofuitspraak Access Info

 

CM1405 Letter concerning MG v Bulgaria on mutual recognition in asylum law

 

CM1406 Letter to Vice-President Reding on the Proposed Framework to Strengthen the Rule of Law

 

CM1407 Fundamental Rights Aspects of certain outstanding Justice and Home Affairs Files

 

CM1408 Note on the General Approach adopted on the proposal for a Directive on procedural safeguards for children suspected or accused in criminal proceedings

 

CM1409 Brief over de JBZ-raad van 9 en 10 oktober 2014

 

CM1410 Proposal for an EU directive on the identification and the protection of stateless persons

 

CM1411 Note on the state of negotiations on the proposal for the recast of the Students Directive and Researchers Directive

 

CM1412 Draft Amendments to the Proposal of the Recast of the Visa Code

 

CM1413 Concept prejudiciële vragen inzake de visumcode

 

CM1414 Notitie over de JBZ-raad van 4 en 5 december 2014

 

CM1415 Note on the proposal of the European Commission of 26 June 2014 to amend the Dublin III Regulation

 

CM1416 Note on the General Approach on the Directive Presumption of Innocence